Czy grupa krwi może się zmienić i kiedy wynik wymaga sprawdzenia
Grupa krwi ABO i Rh jest cechą uwarunkowaną genetycznie i co do zasady nie zmienia się samoistnie w ciągu życia. Rozbieżne wyniki zwykle wynikają z błędu, problemu z próbką albo trudności laboratoryjnych. Wyjątkiem bywa przede wszystkim przeszczep szpiku lub komórek krwiotwórczych.
Czy grupa krwi może zmienić się samoistnie
Nie, grupa krwi nie zmienia się samoistnie pod wpływem wieku, diety, ciąży, stresu czy zwykłej choroby. Dotyczy to zarówno układu ABO, czyli grup A, B, AB i 0, jak i czynnika RhD, określanego potocznie jako „plus” lub „minus”.
O grupie krwi decydują odziedziczone geny. Krwinki czerwone mają na powierzchni określone antygeny, czyli struktury rozpoznawane przez układ odpornościowy. W układzie ABO są to przede wszystkim antygeny A i B, a w układzie Rh najważniejszy jest antygen D.
Możliwe są natomiast sytuacje, w których laboratorium wykryje inną reakcję niż wcześniej. Nie oznacza to automatycznie rzeczywistej zmiany grupy krwi. Najczęściej trzeba wtedy ustalić przyczynę rozbieżności i powtórzyć oznaczenie.
Dlaczego wynik grupy krwi może być różny
Inny wynik w dokumentacji lub na kolejnym badaniu wymaga wyjaśnienia, zwłaszcza gdy ma znaczenie przed transfuzją, operacją albo w ciąży. Najczęstsze powody to pomyłka w identyfikacji próbki, błąd techniczny, niepełna dokumentacja lub niejednoznaczna reakcja w badaniu.
Warto pamiętać, że grupa krwi nie powinna być ustalana wyłącznie na podstawie informacji przekazanej z pamięci, wpisu w starej książeczce zdrowia czy oznaczenia na karcie dawcy. W sytuacjach medycznych wymagających przetoczenia krew bada się ponownie na aktualnie pobranej próbce.
Błąd oznaczenia lub nieprawidłowe pobranie próbki
Rozbieżność może wynikać z błędu na etapie pobrania, opisania lub analizy próbki. Przykładowo próbka mogła zostać przypisana niewłaściwej osobie, pobrana do nieodpowiedniej probówki albo zanieczyszczona.
Rzadziej problem dotyczy samego badania, na przykład zbyt słabej reakcji odczynników lub trudności w interpretacji wyniku. Z tego powodu w transfuzjologii stosuje się procedury identyfikacji pacjenta i kontroli laboratoryjnej, a grupa krwi przed przetoczeniem jest potwierdzana zgodnie z zasadami obowiązującymi w danym podmiocie leczniczym.
Różnice w dokumentacji albo niejednoznaczny wynik
Część rozbieżności wynika z tego, że w jednym miejscu zapisano tylko grupę ABO, a w innym także czynnik RhD. Informacja „A” nie jest pełnym odpowiednikiem wyniku „A RhD dodatni” albo „A RhD ujemny”.
Niejednoznaczność może dotyczyć również słabszej ekspresji antygenu D, określanej jako wariant RhD. W takich przypadkach podstawowe badanie może nie dać jednoznacznej odpowiedzi, a laboratorium może zastosować dodatkowe testy, czasem także badanie genetyczne.
U noworodków i małych dzieci interpretacja bywa trudniejsza, ponieważ przeciwciała naturalnie występujące w układzie ABO nie są jeszcze w pełni rozwinięte. Wynik grupy krwi dziecka może też wymagać ostrożnej oceny, jeśli obecne są przeciwciała pochodzące od matki.
W jakich sytuacjach grupa krwi może wymagać ponownej weryfikacji
Ponowne badanie jest potrzebne przede wszystkim wtedy, gdy wynik różni się od wcześniejszej dokumentacji, reakcje laboratoryjne są nietypowe albo pacjent przeszedł leczenie mogące zmienić skład krwinek krążących we krwi.
Weryfikacja ma szczególne znaczenie przed transfuzją, przeszczepem, planowanym zabiegiem operacyjnym oraz w opiece nad ciężarną. W tych sytuacjach liczy się nie tylko grupa ABO i RhD, lecz także obecność innych przeciwciał odpornościowych mogących reagować z krwinkami dawcy.
Przeszczep szpiku lub komórek krwiotwórczych
Przeszczepienie szpiku lub krwiotwórczych komórek macierzystych jest najważniejszą sytuacją, w której obraz grupy krwi może rzeczywiście się zmienić. Po skutecznym przeszczepie nowe komórki krwi są produkowane przez układ krwiotwórczy dawcy.
Jeżeli dawca ma inną grupę ABO lub RhD niż biorca, po pewnym czasie we krwi biorcy mogą pojawiać się krwinki o antygenach dawcy. Przejście nie musi być natychmiastowe ani proste. Przez okres po przeszczepie mogą współistnieć krwinki biorcy i dawcy, co daje mieszany lub trudny do interpretacji wynik.
Nie dotyczy to typowego przeszczepu narządu litego, takiego jak nerka, wątroba czy serce. Taki zabieg nie zmienia genetycznie uwarunkowanej grupy krwi biorcy.
Choroby i sytuacje wpływające na oznaczenie antygenów
Niektóre choroby krwi, zwłaszcza nowotwory układu krwiotwórczego, mogą osłabiać widoczność antygenów na krwinkach czerwonych. Dotyczy to między innymi części przypadków białaczek i zespołów mielodysplastycznych. W badaniu może wtedy wystąpić słabsza reakcja, która nie świadczy o trwałej zmianie grupy krwi.
Na wynik mogą wpływać także:
- niedawne przetoczenie krwinek czerwonych, zwłaszcza gdy pacjent otrzymał krew o innej grupie w wyjątkowej sytuacji klinicznej,
- obecność autoprzeciwciał, które utrudniają interpretację reakcji serologicznych,
- bardzo niska liczba krwinek czerwonych lub znaczne uszkodzenie krwi w próbce,
- rzadkie warianty antygenów ABO i Rh,
- chimeryzm, czyli obecność we krwi komórek pochodzących od dwóch różnych populacji genetycznych, na przykład po przeszczepie.
W takich okolicznościach laboratorium może rozszerzyć diagnostykę o dodatkowe metody serologiczne i, gdy jest to potrzebne, badania molekularne.
Kiedy warto powtórzyć badanie grupy krwi
Badanie należy powtórzyć, gdy nowy wynik nie zgadza się z wiarygodną dokumentacją lub gdy poprzednia informacja pochodzi z niepewnego źródła. Nie warto samodzielnie rozstrzygać, który zapis jest „prawdziwy”, zwłaszcza przed zabiegiem albo w razie planowanego oddania krwi.
Ponowne oznaczenie jest zasadne również wtedy, gdy:
- wynik został otrzymany wiele lat temu i nie ma potwierdzającego dokumentu laboratoryjnego,
- pacjent był po przeszczepie szpiku lub komórek krwiotwórczych,
- w ostatnim czasie przetaczano mu krew,
- laboratorium zaznaczyło słabą, mieszaną albo niejednoznaczną reakcję,
- kobieta jest w ciąży, a wynik RhD lub badanie przeciwciał wymaga doprecyzowania,
- grupa krwi ma zostać wykorzystana przy kwalifikacji do transfuzji lub zabiegu.
Jeśli nie ma szczególnych okoliczności, jednorazowo prawidłowo oznaczona grupa krwi nie wymaga okresowego kontrolowania „na wszelki wypadek”. Powtarzanie badania ma sens wtedy, gdy istnieje rozbieżność albo konkretna potrzeba medyczna.
Jak sprawdza się grupę krwi i co zrobić przy rozbieżnych wynikach
Grupę krwi oznacza się z próbki krwi żylnej. W laboratorium bada się obecność antygenów A, B i D na krwinkach czerwonych oraz, w zależności od sytuacji, przeciwciała obecne w surowicy lub osoczu. Połączenie obu ocen zwiększa pewność wyniku w układzie ABO.
Przy rozbieżnych wynikach właściwe postępowanie obejmuje zwykle:
- pobranie nowej próbki po ponownym potwierdzeniu tożsamości pacjenta,
- ponowne oznaczenie ABO i RhD,
- porównanie wyniku z dostępną dokumentacją,
- wykonanie dodatkowych testów, jeśli reakcje są nietypowe,
- uwzględnienie transfuzji, przeszczepów, chorób hematologicznych i ciąży w interpretacji wyniku.
Do czasu wyjaśnienia rozbieżności personel medyczny dobiera krew w sposób bezpieczny dla pacjenta, zgodnie z wynikiem aktualnych badań i zasadami transfuzjologicznymi. Nie należy polegać na oznaczeniu grupy krwi na bransoletce, tatuażu ani deklaracji pacjenta. W przypadku transfuzji decydują wyniki uzyskane z prawidłowo pobranej i oznaczonej próbki.
