Jak oddać szpik i na czym polega dawstwo komórek macierzystych

Dawstwo szpiku to w rzeczywistości najczęściej pobranie krwiotwórczych komórek macierzystych z krwi, a nie zabieg w kręgosłupie. Proces jest dobrowolny i bezpłatny dla dawcy, a jego kolejne etapy obejmują rejestrację, badania oraz pobranie wybraną metodą po znalezieniu zgodnego pacjenta.

Na czym polega dawstwo szpiku i komórek macierzystych

Szpik kostny to tkanka znajdująca się we wnętrzu kości, w której powstają komórki krwi. Zawiera krwiotwórcze komórki macierzyste, zdolne do odtworzenia układu krwiotwórczego i odpornościowego pacjenta po przeszczepieniu.

Dawstwo może pomóc osobom leczonym między innymi z powodu białaczek, chłoniaków, niedokrwistości aplastycznej oraz części chorób wrodzonych. Pacjent potrzebujący przeszczepienia musi otrzymać komórki od dawcy zgodnego pod względem antygenów HLA, czyli cech ważnych dla zgodności tkankowej.

W potocznym języku mówi się o „oddaniu szpiku”, choć w większości przypadków pobiera się komórki macierzyste z krwi obwodowej. Sam rdzeń kręgowy nie jest pobierany i nie ma związku z procedurą dawstwa.

Kto może zostać dawcą

Do polskiej bazy potencjalnych dawców mogą zgłaszać się zazwyczaj osoby w wieku od 18 do 55 lat, mieszkające w Polsce i cieszące się dobrym ogólnym stanem zdrowia. Ostateczną kwalifikację zawsze przeprowadza lekarz, ponieważ znaczenie ma nie tylko wiek, lecz także historia chorób, przyjmowane leki i wyniki badań.

Przeszkodą w rejestracji lub późniejszym pobraniu mogą być między innymi:

• poważne choroby serca, płuc, nerek lub wątroby,
• choroby nowotworowe,
• część chorób autoimmunologicznych,
• zakażenia przewlekłe,
• niektóre choroby krwi,
• ciąża w czasie planowanego pobrania,
• stan zdrowia, który zwiększałby ryzyko dla dawcy.

Nie każda przebyta choroba wyklucza z rejestracji. Przykładowo dawne, wyleczone infekcje czy drobne zabiegi mogą nie mieć znaczenia. Wątpliwości ocenia zespół medyczny na podstawie ankiety i badań.

Jak dołączyć do bazy dawców szpiku

Rejestracja jako potencjalny dawca nie oznacza natychmiastowego oddania komórek. Oznacza zgodę na umieszczenie danych o zgodności tkankowej w rejestrze, z którego korzysta się podczas poszukiwania dawcy dla konkretnego pacjenta.

W Polsce do rejestracji można zgłosić się przez organizacje prowadzące bazę dawców, w tym Fundację DKMS, albo podczas organizowanych akcji rejestracyjnych. Procedura jest bezpłatna. Po rejestracji można nigdy nie otrzymać telefonu, ponieważ pełna zgodność między dwiema niespokrewnionymi osobami jest rzadka.

Najważniejsze jest podanie prawdziwych danych kontaktowych i ich aktualizowanie. Jeżeli po kilku latach zmieni się adres, numer telefonu lub nazwisko, baza musi mieć możliwość dotarcia do potencjalnego dawcy.

Rejestracja i badania wstępne

Pierwszy etap jest prosty. Kandydat wypełnia formularz zdrowotny i przekazuje wymaz z wewnętrznej strony policzka za pomocą specjalnych pałeczek. Materiał trafia do analizy, która pozwala oznaczyć wybrane cechy zgodności tkankowej HLA.

Jeżeli dane dawcy wstępnie pasują do potrzeb konkretnego pacjenta, następują kolejne kroki:

1. kontakt z potencjalnym dawcą i potwierdzenie jego gotowości,
2. pobranie próbki krwi do ponownego oznaczenia zgodności,
3. szczegółowa ankieta medyczna i badania kwalifikacyjne,
4. rozmowa z lekarzem o metodzie pobrania, przygotowaniu oraz możliwych dolegliwościach,
5. ustalenie terminu pobrania, jeśli dawca zostanie zakwalifikowany.

Na każdym etapie bada się przede wszystkim bezpieczeństwo dawcy. Zgodność z pacjentem nie wystarcza, jeżeli stan zdrowia osoby zgłoszonej do bazy nie pozwala na bezpieczne pobranie.

Jakie informacje warto sprawdzić przed zgłoszeniem

Przed rejestracją dobrze jest odpowiedzieć sobie na jedno podstawowe pytanie: czy w razie znalezienia zgodności będzie można realnie podjąć decyzję o dawstwie? Rejestracja jest dobrowolna, ale dla pacjenta rozpoczęcie przygotowania do przeszczepienia może zależeć od dostępności konkretnego dawcy.

Warto znać najważniejsze fakty:

• dawca nie ponosi kosztów badań ani pobrania,
• procedura odbywa się w ośrodku medycznym,
• najczęściej stosuje się pobranie komórek z krwi obwodowej,
• druga metoda polega na pobraniu szpiku z talerza kości biodrowej w znieczuleniu ogólnym,
• ostateczny wybór metody zależy od potrzeb medycznych pacjenta i kwalifikacji dawcy,
• dawca może wycofać zgodę, jednak decyzję należy zgłosić jak najwcześniej, zwłaszcza gdy pacjent rozpoczął już przygotowanie do przeszczepienia.

Nie trzeba znać swojej grupy krwi. Dla doboru dawcy kluczowe są cechy HLA, a nie sama zgodność grup krwi.

Co dzieje się po znalezieniu zgodności z pacjentem

Wstępne dopasowanie w bazie nie jest jeszcze równoznaczne z pobraniem. Najpierw wykonuje się badania potwierdzające zgodność i ocenia stan zdrowia dawcy. Może się zdarzyć, że po dokładniejszych testach zgodność okaże się niewystarczająca albo lekarz odroczy lub wykluczy pobranie z powodów medycznych.

Osoba zakwalifikowana do dawstwa otrzymuje informacje o przebiegu procedury, terminach oraz sposobie przygotowania. Przed pobraniem wykonywane są badania krwi i inne badania wymagane przez lekarza, a przy pobraniu szpiku także kwalifikacja anestezjologiczna.

Dawca podpisuje świadomą zgodę. Ma prawo zadawać pytania, poznać możliwe działania niepożądane i omówić z lekarzem swoje obawy. Nie jest to decyzja, którą trzeba podejmować pod presją, ale po rozpoczęciu przygotowania pacjenta do przeszczepienia rezygnacja może mieć dla niego bardzo poważne konsekwencje.

Jak wygląda oddanie komórek macierzystych

Są dwie podstawowe metody pobrania. Wybór nie jest kwestią wygody ani osobistej preferencji dawcy, lecz wynika przede wszystkim z rodzaju choroby i planu leczenia pacjenta. Zespół medyczny wybiera rozwiązanie, które daje choremu najlepszą szansę skutecznego przeszczepienia, o ile jest ono bezpieczne dla dawcy.

Najczęściej komórki macierzyste pobiera się z krwi obwodowej. Rzadziej pobiera się szpik z talerza kości biodrowej podczas zabiegu w znieczuleniu ogólnym.

Pobranie komórek z krwi obwodowej

Ta metoda przypomina oddawanie składników krwi podczas aferezy. Przez kilka dni przed pobraniem dawca otrzymuje zastrzyki z czynnikiem wzrostu, który przejściowo zwiększa liczbę krwiotwórczych komórek macierzystych we krwi.

W dniu pobrania krew jest pobierana przez wkłucie do jednej ręki, przepływa przez separator komórkowy, a pozostałe składniki wracają do organizmu przez drugie wkłucie. Aparatura wyodrębnia potrzebne komórki macierzyste. Zabieg trwa zwykle kilka godzin, czasem pobranie trzeba powtórzyć następnego dnia, aby uzyskać odpowiednią liczbę komórek dla pacjenta.

W trakcie aferezy dawca pozostaje przytomny. Może odczuwać chłód, mrowienie wokół ust lub w palcach, zmęczenie związane z długim pozostawaniem w jednej pozycji. Personel na bieżąco kontroluje samopoczucie i wyniki.

Pobranie szpiku z kości

Pobranie szpiku wykonuje się na sali operacyjnej w znieczuleniu ogólnym. Lekarz pobiera materiał z tylnej części talerzy kości biodrowych za pomocą specjalnych igieł. Nie pobiera się szpiku z kręgosłupa ani z rdzenia kręgowego.

Sam zabieg trwa zwykle około godziny. Po znieczuleniu dawca pozostaje pod obserwacją, a pobyt w szpitalu zazwyczaj obejmuje krótki okres, zależnie od przebiegu kwalifikacji i samopoczucia po zabiegu.

Po pobraniu mogą wystąpić ból lub tkliwość w okolicy bioder, podobne do dolegliwości po stłuczeniu, a także przejściowe osłabienie. Organizm stopniowo uzupełnia pobrany szpik. Część osób potrzebuje kilku dni odpoczynku, inne wracają do zwykłej aktywności później, zgodnie z zaleceniami lekarza.

Jak przygotować się do pobrania i czego spodziewać się później

Przygotowanie obejmuje przede wszystkim kwalifikację medyczną. Lekarz ustala, czy nie pojawiły się nowe choroby, infekcje lub leki, które mogłyby wpłynąć na bezpieczeństwo pobrania. Przed procedurą trzeba przekazać pełne informacje o swoim zdrowiu i stosowanych preparatach, także dostępnych bez recepty.

Przy pobraniu z krwi obwodowej należy stawić się na zaplanowane zastrzyki mobilizujące komórki i zgłaszać wszelkie niepokojące objawy. Przy pobraniu szpiku w znieczuleniu ogólnym ważne jest przestrzeganie zaleceń dotyczących jedzenia i picia przed zabiegiem.

Po pobraniu dawca otrzymuje zalecenia dotyczące odpoczynku, nawodnienia, aktywności i ewentualnego przyjmowania leków przeciwbólowych. Zwykle odbywa się też kontrola po procedurze. Powrót do pracy, nauki lub intensywnego wysiłku zależy od metody pobrania, samopoczucia i indywidualnych zaleceń medycznych.

Bezpieczeństwo, możliwe dolegliwości i świadoma zgoda dawcy

Dawstwo przeprowadza się po kwalifikacji medycznej właśnie po to, aby ograniczać ryzyko dla osoby oddającej komórki. Nie oznacza to jednak, że procedura nie wiąże się z żadnymi dolegliwościami.

Po zastrzykach stosowanych przed pobraniem z krwi mogą pojawić się przejściowe bóle kości i mięśni, ból głowy, zmęczenie lub objawy przypominające lekką infekcję. Zwykle ustępują po zakończeniu podawania preparatu.

Przy pobraniu szpiku dochodzą typowe ryzyka związane ze znieczuleniem ogólnym oraz czasowa bolesność w miejscu wkłuć. Po zabiegu może również wystąpić spadek parametrów krwi, dlatego stan dawcy jest kontrolowany przed i po pobraniu.

Należy od razu poinformować personel o gorączce, infekcji, nasilającym się bólu, duszności, omdleniu lub innych niepokojących objawach. Dawca powinien podejmować decyzję świadomie, po rozmowie z lekarzem i otrzymaniu odpowiedzi na pytania dotyczące swojej sytuacji zdrowotnej.

Dlaczego dawstwo szpiku ma znaczenie dla pacjentów

Dla części pacjentów przeszczepienie krwiotwórczych komórek macierzystych jest jedyną realną szansą na skuteczne leczenie. Najlepszym dawcą bywa zgodne rodzeństwo, ale wielu chorych nie ma odpowiedniego dawcy w rodzinie. Wtedy potrzebna jest osoba niespokrewniona, zarejestrowana w bazie.

Zgodność HLA jest rzadka, dlatego każda kolejna osoba w rejestrze zwiększa szansę, że pacjent znajdzie właściwego dawcę. Rejestracja zajmuje niewiele czasu, a gotowość do oddania komórek może kiedyś przełożyć się na możliwość przeprowadzenia leczenia, którego pacjent pilnie potrzebuje.